ស្វែងយល់ពីទីបេត៍ (Tibet) ៖ អាណាចក្របុរាណរបស់ចិន (អត្ថបទដកស្រង់ពី លោកម៉ៅ វុត្ថា)

ចម្លើយគឺ៖ បច្ចុប្បន្នទីបេត៍ជាផ្នែកមួយនៃប្រទេសចិនជាផ្លូវការ តែគឺជាជាតំបន់ស្វយ័ត។

ជាទូទៅរាល់បណ្តាអ្នកទេសចរដែលទៅកម្សាន្តនៅទីនោះ គេតែងតែរំលឹកជានិច្ចអំពីសុខភាព ថាត្រូវរៀបចំរាងកាយឱ្យរឹងមាំសិន ព្រោះមនុស្សមួយចំនួនធំសម្របខ្លួនមិនទាន់ អាចសន្លប់បានគ្រប់ពេល។ នៅទីបេត៍ភាគខាងលិច (西藏西部) ដូចជាតំបន់ អាលី (阿里地区) គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃអាណាចក្របុរាណ វត្តអារាមសាសនា និងរឿងព្រេងក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាមហាយាននិកាយវជ្រយាន។

កន្លងមកតែងឭព័ត៌មានខ្លះនិយាយថារដ្ឋាភិបាលចិនតែងតែគៀបសង្កត់ទីបេត៍យ៉ាងខ្លាំង ប៉ុន្តែតាមការពិតជាក់ស្តែងទៅមិនដូច្នោះទាំងស្រុងនោះទេ។ ខ្ញុំធ្លាប់មានមិត្តភក្តិជាជនជាតិទីបេត៍បានប្រាប់ខ្ញុំអំពីទិដ្ឋភាពទូទៅនៅតំបន់នោះថារដ្ឋាភិបាលចិននៅតែគាំទ្រភាសាតំបន់របស់ពួកគាត់ភាសាទីបេត៍។ លើសពីនេះ ពួកគាត់នៅតែប្រតិបត្តិសាសនាព្រះពុទ្ធ និងចំណេះដឹងបែបទីបេត៍ ព្រមទាំងអាចសូត្រធម៌បានដោយគ្មានបញ្ហាអ្វីឡើយ។ ចំណែកឯភាសាចិនកុកងឺដែលជាភាសាកណ្តាល គឺជាភាសាចាំបាច់ក្នុងការប្រើប្រាស់ផ្លូវការទូទៅ

ជាបន្តទៅនេះ ខ្ញុំសូមមកចែករំលែកអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រសង្ខេបនៃដែនដីទីបេត៍។

ប្រវត្តិជនជាតិទីបេត៍

ជនជាតិទីបេត៍(藏族,Zàngzú): ទោះបីជាក្រុមជនជាតិភាគតិចមួយក្នុងចំណោមជនជាតិភាគតិចនៃប្រទេសចិន ប៉ុន្តែជាក្រុមវប្បធម៌បុរាណមួយដែលមានប្រជ្ញាផ្លូវចិត្ត ប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងផ្ទាល់ខ្លួន និងទម្រង់អារ្យធម៌ប្លែកគេនៅលើខ្ពង់រាបខ្ពស់ជាងគេលើពិភពលោក គឺ ខ្ពង់រាបឈិងហៃ-ទីបេត៍ (青藏高原)។

១. ជនជាតិមុនសម័យធូពូ (吐蕃)៖ ពូជពង្សឈៀង (羌族)" និងវប្បធម៌បុរេប្រវត្តិសាស្ត្រ

ភស្តុតាងពីកំណាយបុរាណវិទ្យានៅអាងទន្លេយ៉ាឡុង (雅隆河流域) និងវាលទំនាបនៃរដ្ឋធានីឡាសា (Lhasa) បានរកឃើញបុរាណវត្ថុយុគថ្មរំលីងដែលមានអាយុកាលជាង ៤,០០០ ឆ្នាំមុន ទើបគេសន្មតថាជនជាតិទីបេត៍បុរាណមានវប្បធម៌ផ្ទាល់ខ្លួនតាំងពីយូរយារណាស់មកហើយ។

២. អាណាចក្រធូពូ (吐蕃)៖ អាណាចក្រនៅលើខ្ពង់រាប

ប្រហែលឆ្នាំ គ.ស. ៦០១-៧០០ ព្រះរាជា សុងឆាន កាន់ពូ (Songtsen Gampo / 松赞干布) បានបង្រួបបង្រួមកុលសម្ព័ន្ធ និងបង្កើតអាណាចក្រធូពូ "吐蕃" ដោយ៖

• បង្កើតរាជធានីនៅ ឡាសា (Lhasa / 拉萨)

• បញ្ជូនទូត និងព្រះសង្ឃទៅប្រទេសឥណ្ឌា ដើម្បីនាំយកព្រះពុទ្ធសាសនាវជ្រយានត្រឡប់មកវិញ

• រៀបការតាមបែបនយោបាយជាមួយ ព្រះនាង វ៉ិនឆឹង (Princess Wencheng / 文成公主) នៃរាជវង្សថាង (Tang Dynasty)

ប្រសិនបើពិនិត្យមើលផែនទីសម័យរាជវង្សថាង ឬសុង ដែនដីនេះគេនៅតែសរសេរថាអាណាចក្រធូហ្វាន ឬធូពូដដែល។ កំឡុងពេលនេះដែរ ក៏ចាប់ផ្តើមមានការអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធអក្សរទីបេត៍ ដោយកែច្នៃចេញពីភាសាសំស្ក្រឹត។ ធូហ្វានបានក្លាយជា រដ្ឋកណ្តាលដែលមានការរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធបែបចក្រភព មានប្រព័ន្ធយោធា-មន្ត្រីច្បាស់លាស់ និងមានសាសនាជាយន្តការអំណាចរួមជាមួយរាជវង្ស។

ទីបេត៍មើលទៅដូចជាតំបន់ព្រំដែនតភ្ជាប់ ដូច្នេះហើយតែងតែមានសង្គ្រាម និងការដណ្តើមដែនដីជាញឹកញាប់។ ជនជាតិទីបេត៍មិនមែនទន់ខ្សោយនោះទេ គឺធ្លាប់វាយលុកគេដូចគ្នា ដូចជាកាលសម័យព្រះនាង អ៊ូ ជើធាន ទ្រង់បានជួយគាំទ្រទីបេត៍ឈ្នះសង្គ្រាម និងមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងល្អជាមួយរាជវង្សថាង។

៣. រឿងសាសនា៖ ពីជំនឿបែបដើមហៅថាប៉ិន (苯教) ឈានទៅរកពុទ្ធសាសនាវជ្រយាន (ពុទ្ធសាសនាបែបទីបេត៍ - 藏传佛教)

មុនពេលព្រះពុទ្ធសាសនាហូរចូលមក ទីបេត៍គោរពបូជាតាមបែបជំនឿជីវចលនិយមដែលគេហៅជាភាសាគេថា សាសនាប៉ិន (Bon / 苯教) ដែលជាលទ្ធិបូជាធម្មជាតិ មានអាទិទេព ភ្នំ និងពិធីកម្មផ្លូវវិញ្ញាណ។ លទ្ធិនេះជឿថាពិភពលោកកើតឡើងដោយធាតុប្រាំគឺ៖ ទឹក ដី ភ្លើង ខ្យល់ និងលំហរអាកាស ហើយចំណុចកណ្តាលនៃផែនដីគឺជាភ្នំកៃលាស។

នាសម័យក្រោយមក ពុទ្ធសាសនាបែបមហាយានត្រូវបានផ្សព្វផ្សាយមកដល់តំបន់នេះដោយ ព្រះគ្រូបទុមសម្ភវៈ (Padmasambhava / 莲花生大士) និង ព្រះសាន្តិរក្សិត (Shantarakshita / 寂护大师) ទើបបង្កើតឱ្យមានការរួមបញ្ចូលគ្នានៃពុទ្ធសាសនាវជ្រយានបែបទីបេត៍ ដែលផ្តោតលើមន្តអាគម ការប្រើប្រាស់មន្តអាគមនានា ហើយជាពិសេសមានអ្នកបន្តវេនដែលឋានៈជាព្រះគ្រូឡាម៉ា (喇嘛) និងទំនាក់ទំនងរវាងលោកនេះ ជាមួយលោកខាងមុខ។ (រឿងរ៉ាវរបស់ព្រះគ្រូបទុមសម្ភវៈនេះ ខ្ញុំធ្លាប់បាននិយាយលម្អិតរួចហើយ ទាំងក្នុងសំណេរ និងវីដេអូស្តីពីដំណើរទស្សនាចររបស់ខ្ញុំទៅកាន់នគរហិមពាន្វចុងក្រោយ)។

៤. នគរអាថ៌កំបាំង អាណាចក្រគូគេ (Guge / 古格王国) និងអារ្យធម៌នៅទីបេត៍ភាគខាងលិច

ក្នុងកំឡុងសតវត្សរ៍ទី ១០–១៧ តំបន់ទីបេត៍ភាគខាងលិច (ពិសេសគឺតំបន់ អាលី / 阿里) គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃ អាណាចក្រគូគេ (古格王国) ដែលបង្កើតឡើងដោយកូនចៅរាជវង្សធូហ្វាន ដែលភៀសខ្លួនពីភាពវឹកវរនយោបាយនៅឡាសា។

អាណាចក្រគូគេ មានតួនាទីសំខាន់ក្នុង៖ ការស្តារព្រះពុទ្ធសាសនានៅទីបេត៍ឡើងវិញ បន្ទាប់ពីយុគសម័យ "ប្រឆាំងពុទ្ធសាសនា" (ក្នុងរជ្ជកាលស្តេច ឡាំងដាម៉ា / Langdarma) និងជាមជ្ឈមណ្ឌលសិល្បៈ ដូចជា គំនូរផ្ទាំងគំនូរលើជញ្ជាំងភ្នំបុរាណ (洞窟壁画) ដែលទទួលបានឥទ្ធិពលពីឥណ្ឌា ចិន និងនេប៉ាល់ រហូតក្លាយជាសិល្បៈស្ថាបត្យកម្មផ្ទាល់ខ្លួនរបស់ទីបេត៍។

៥. ទីបេត៍ និងរាជវង្សចិន៖ ទំនាក់ទំនងអំណាច

• សម័យរាជវង្សថាង៖ ដូចដែលបានរៀបរាប់ខាងលើ ចំណុចរបត់សំខាន់បានកើតឡើងក្នុងសម័យស្តេចស្រី អ៊ូ ជើធាន ឬអ៊ូ ម៉ីនាង ធ្វើឱ្យតាំងពីពេលនោះមក ទីបេត៍មានទំនាក់ទំនងល្អជាមួយរាជវង្សចិនរហូតមក។

• សម័យម៉ុងហ្គោល (រាជវង្សយាន)៖ មានការផ្លាស់ប្តូរដោយមានការបង្កើត "ការិយាល័យពន្យល់ធម៌" (宣政院) ដើម្បីមើលថែកិច្ចការទីបេត៍យ៉ាងពិតប្រាកដ មានការទទួលស្គាល់អំណាចរបស់ព្រះសង្ឃឡាម៉ា និងចាប់ផ្តើមប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលបែបឡាម៉ា និងមន្រ្តី។

• សម័យរាជវង្សមេង និងឆេង ៖ បានបង្កើតប្រព័ន្ធ "រាជទូតប្រចាំទីបេត៍" និងប្រើប្រាស់នយោបាយជញ្ជីងអំណាចរវាងវត្តអារាមដើម្បីគ្រប់គ្រងតំបន់។ អ្វីដែលរីកចម្រើនខ្លាំងនៅចិន គឺព្រះពុទ្ធសាសនាបែបទីបេត៍។ តាមរយៈខ្សែភាពយន្តភាគចិន ឬសូម្បីតែនៅប៉េកាំង យើងនៅតែអាចមើលឃើញវប្បធម៌ទីបេត៍ (ដូចជា វត្តឡាម៉ា)។ នៅសម័យរាជវង្សឆេង ជនជាតិម៉ាន់ជូរបានជំរុញព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេត៍ដល់កម្រិតកំពូល សូម្បីតែព្រះនាងស៊ីស៊ីតៃហៅ (Cixi) ក៏ដោយ។ ជាងនេះទៅទៀត នៅក្នុងវាលព្រះបរមរាជវាំងហាមឃាត់ ព្រះសង្ឃទីបេត៍បានតែងតែយាងចូលរួមធ្វើពិធីកម្មសាសនាជាញឹកញាប់ ហើយអធិរាជឈានឡុង (Qianlong) គឺជាក្សត្រមួយអង្គដែលមានសទ្ធាជ្រះថ្លាយ៉ាងខ្លាំង។

រឿងរ៉ាវព្រះពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសចិន គឺជាប្រធានបទធំមួយទៀត ព្រោះវាភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងគ្រប់យ៉ាង ទាំងជំនឿ តំបន់ទេសចរណ៍ អាជីវកម្ម អារ្យធម៌ និងការអភិវឌ្ឍប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយរបស់ចិន។

ចំពោះកាលប្បវត្តិ (Timeline) សម័យទំនើប បន្ទាប់ពីដួលរលំរាជវង្សឆេង មានដូចតទៅ៖

• ឆ្នាំ ១៩៥១៖ ទីបេត៍ចូលរួមជាមួយចលនាបដិវត្តមាតុភូមិ តាមរយៈកិច្ចសន្យាសន្តិភាព ១៧ ចំណុច

• ឆ្នាំ ១៩៥៩៖ បញ្ចប់ប្រព័ន្ធមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ និងប្រព័ន្ធខ្ញុំបម្រើសក្ដិភូមិនៅជនបទ

• ឆ្នាំ ១៩៦៥៖ បង្កើត តំបន់ស្វយ័តទីបេត៍ (西藏自治区)។ ចំណែកតំបន់ អាលី (阿里地区) នៅតែត្រូវបានអភិរក្សជាតំបន់វប្បធម៌បុរាណ និងព្រះពុទ្ធសាសនាទីបេត៍។